Soraluzeko berbak (eu)

From Sorapedia
Jump to: navigation, search

Gainontzeko herrien moduan, Soraluzeko euskarak badu bere hizkera propioa: berba solteak, esamoldeak eta esaera zaharrak.

Kasu askotan, hitz eta esamolde hauek gertuko inguruneari eta eguneroko jardunari lotzen zaizkio; hizkuntza herrikoia dira. Batzuetan, inguruko herrietan ere erabili ohi dira eta beste zenbaitetan, asko zabaldu direnez, euskara batuaren hiztegian sartzera ere iritsi dira.

Tamalez, gaur egun askotan bertako hitz eta esamoldeak erabili beharrean erdaratik edo batuarengatik hartzen ditugu. Gure hizkuntza herrikoia pixkanaka galtzen ari da, kaleko hizkuntzaren erabilgarritasuna eta aberastasuna murriztuz eta, ondorioz, hizkuntzaren beraren osasuna.

Hemen jasotakoek hiru iturri nagusi dute: Antxon eta Edu Oregi[1], Ramiro Larrañaga[2] eta Soraluzeko AEK.


Berbak Esanahiak eta adibideak
A Afariketan Umeen jolasa, sukaldeko tresna txikiak erabiliz jana prestatzearen egin.
Lagunekin afariketan laga dot umia.
Aispolero Parrokiako organoaren auspoari tiratzen ziotenak, organistak jo ahal izateko.
Organoa elektrizitatez dabilenetik "aispoleruek" ez dute lanik. A ze aurrerapena!
Aitapuntako Aitabitxia.
Alatian Bizkarreraz igeri egin, gora begira igeri egin.
Alatian be ondo eitxejok igari.
Amapuntako Amabitxia.
Amama Sorte handia. Diru edo ondasun errezak.
Hori dok amama!
Amamurgil[3] Uretara jauzi nahi bare eta goitik behera busti.
Amamurgil einjok eta kostajokok uretatik urtezia
Amazulo Amazale, beti amaren ondoan egotea nahi duena.
Anabasa Nahaste handia, kaosa.
Antxitxika / Antxitxiketan Lasterka, korrika.
Añube Ozpel, eguzkirik jotzen ez duen lekua.
San Martzial euzki lekua da, baña Sagar Erreka añubia.
Apropos / Aproposko (esanahi bikotza) Nahita eginda. Brometan eginda.
Apropos jantzi dau buzua.
Karteria apropos izkutatu dotsa.
Ardi Arkakuso.
Arrazixa Arrantzan egiteko modu bat. Deba ibaiaren ibilguan butroia jartzen zen, eta harako bidea egiten bi harri ilara; orduan, ur goitik arrainak uxatzen ziren harrika arrazixaruntz butroian sartzeko. Harresi berbatik etor daiteke.
Arrazixa joten ibili gaitxuk eta loiña batzuk artu jitxuagu illunzixan jateko.
Arpasuak Deba ibaian zeuden harri handiak, ertz batetik bestera pasatzeko[4].
Ni beti arpasuetatik juatenok etxera.
Autxo! Tori, hartu ezak!
B Balebuleka Izkutaketan (jolasa).
Balebuleka ibiltzen ditxuk umiak pozixen.
Barbusta Barbo gaztea
Barriketa Hizketa, berbeta.
Beherako Sabeleko.
Belakuan Behereala, bat-batean, segituan.
Berbatsu Hitzontzi, berbontzi.
Isildu hari, berbatsu hori!
Berbontzi Hitzontzi, berbatsu.
Bidetxior Bidezka, bide zior.
Burutik-berakua Meningitisa.
Burutik-berakuakin il zan auzoko gizona.
D Demanda Eztabaida.
Horrek lagunak beti demandan dihardue.
Demasa Asko.
Demaseko Handia.
Demaseko triskantza eiñ zeban igazko ufalak.
E Elemena Mordoa, kontatu ezinezko beste.
Jende handixa entierruan, elemena!
Erako Tratu eta umore oneko.
Arlote itxura dauka, baina erako gizona da.
Erlakesten Zaldar.
Eroso Egoki, apropos.
Erregular! Jakina! Zalantzarik gabe!
Errengilaran Ilaran.
Errengilaran ikasi dau leziñua.
Eskailu xeheia Eskailu gaztea.
Eskaldarrua Eskailu zaharra.
Estesobrea Apendizea.
Etxapligu Jaietako zuziria.
Etxezulo Etxezalea.
Erlamino Erlastarra, erlemando, liztor.
Esparrua Larra, ganaua bazkatzeko toki zabala.
Ganauak esparruan dabiIlaz.
Esprabela Sare moduko bat, arrantzarako erabilia.
F Fiua Lantegien adarraren soinua, langileen sarrera zein irteera iragartzeko[5].
Bigarren fiua jo baño lenago tallar barruan egon biar izatejuagu.
Foballa[6] Futbola.
Guazen foballian jolastera.
G Galanta Oso handia, garaua.
Galtzarbasaria Sare moduan ehundutako bizkar-pardela edo makutoa.
Jatekua mendira eruateko, ona izaten dok galtzarbasaria.
Gantxirrikak Behin txerria hilda, gantza kentzerakoan sobratutako puxkak, frijitzen zirenak.
Umiak giñanian, gantxirrikak be oso pozik jategiñuazen.
Gantxirrika opila / Gantxirrikopila Gantxirrikaz egindako opila.
Ganigarrak Zuhaitz batzuetan egiten diren adar lehorrak, sukaldetan erretzeko batzen zirenak.
Mendira najoiak, ia gañigar batzuk ekartzen ditxuten.
Garaua Galanta, oso handia.
Mutikote garaua da dakan edaderako.
Granuja Arma lantegietan ofizioa ikasten ari ziren mutilei esaten zitzaien. Lana egiteaz gain mandatuak ere egiten zituzten.
Bialduko juat granujia piezak ekartzera.
H Hankalatraba Zaldi gainean joateko erabiltzen den jarrera.
Jarri zaitxe hankalatrabaka jolasa hasteko.
Harpasoak Ibaiaren alde batetik bestera joateko zeuden harriak. Bi lekutan zeuden, Santa Ana eta Atxuri artean eta Gabolats eta Baltegieta artean.
Harrapataka Edozein modutan. Presaka eta ordenarik gabe. Konpasean-en alderantzizakoa.
Harrapataka alde ein jok.
Hozkirri Hotzikara.
I Idol Eurite, zaparrada handia.
Demaseko idolak eduki douz aurtengo udan!
Ipurloka Prakerre, geldirik egon ezinda.
Ipursalto Astoek atzeko hankekin egiten duten saltoa.
Izipulia Gaur eguneko garbitasuna ez zenean, umeei buruan eta aurpegian sortutako zarakarrak.
Gixajua izipuliakin beteta daok.
J Jiratu Eskuratu, lortu.
Nundikan jiratu dok hori?
Jiria Egoera aldrebesa.
Hau dok jiria, hau! Igaz ufala ta aurten sikutia!
K Katamixar Katagorria, urtxintxa.
Kilika Zelatan.
Kirrinpot Porrota.
Jasotzen asi dok eta kirrinpot ein jok.
Konpasean Astiro eta ordenarekin. Harrapataka-ren alderantzizakoa.
Kordela Arrantza mota: gauez lotzen ziren kordelak, beren amuez, eta goizez begiratzera joaten ziren ia ezer zegoen.
L Loinasta Loina gaztea.
Loñastia ugari agiri zan erreka baztarrian.
Loka Nasai, erdi solte.
Pieza hori loka geratu jaku.
Lokamusa / Lokamusu Lo arina.
Losa Espaloia.
M Makalaldi Ahulaldia, gaixoaldia, denboraldi motela.
Malma Armiarma.
Malmaratxa Amarauna, armiarma sarea.
Maratila Txinget.
Melatua Bustialdia.
Demaseko melatua hartu dot etxerako bidian.
Motxailak Artilea mozten zuten ijito euskaldunak.
Motxalladan[7] Pilotan jokatzeko modua. Nahi adina lagunek hartzen dute parte, eta banan banan kanporatzen dira irabazle bakarra geratu arte.
Kontzejupia txikiegixa dok guk danok motxalladan jokatzeko.
Murgillak Ur azpiko ibilerak.
N Nahiezta Nahi gabe.
O Osiña Ibaiko hondartza, harri txikiz eta harritxintxarrez egindakoa.
Plaentxiko hondartza erabiliena Olako osiña zen.
P Plantzerua Igeltzeroek erabiltzen duten plunkaia edo paleta.
Ori bizkorra dok plantzerua erabiltzen.
Postura Apostua.
Puntarri Puntan dabilena, aurrean dabilena, liderra.
Puntarrixa lesionau zanetik ez dou partidurik irabazi.
S Sapopurrutxinala / Zapupurrutxinala Sapaburua.
Ugarasuan umia dok sapopurrutxiñala.
Setaka Azalean pilatutako zikina.
Setixuak Elizetan izaten diren aurreko jesaulkiak, herri agintariek erabilitakoak.
Ori setixuetan jartzen dok mesetara juatendanian; ni, ostera, ate txikixan onduan egoten nok.
Sekularioan Oso denbora luzean.
Sikutia Lehortea, agorraldia, sikualdia.
Hau dok jiria hau! Igaz ufala ta aurten sikutia.
Somara lan egitea Egindako pieza bakoitzeko diru-kopuru bat kobratzea.
Sor Gogortzea, zurruntzea.
Sorra Herdoila.
Sortu Gogortu, zurrundu, trabatu, herdoildu.
Ardatz hau ziero sortuta jaok.
Sugalindara Sugandila.
Surziloak Sudurreko zuloak.
Suskorroberak / Suzko erroberak Su artifizialak.
T Takilo Janari erakargarridun kazolatxo edo pintxoa.
Tripaki takilua ateraik, bi txikitorekin!
Tanganilo Txakurrei lepotik zintzilik ipintzen zaien makilatxoa. Gorbata.
Tantza Arrantzan erabiltzen den haria. Pita.
Tapakuak Igerilariak baino ur sakonagoak.
Orrek beti tapako uretan eitxejok igari.
Tarraz / Tatarraz / Tarrazka / Tarrazean Arrastaka.
Tartakina Saltakor, jauzilari.
Intxaur tartakina.
Tipirri-taparrak Fosforo borobilak itsatsita dituzten paper-tirak. Harriarekin igurtzerakoan leherketa txikiak egiten dituzte..
Gaur barkilluak erosi biarrian tipirri-taparrak erosiko jitxuat.
Triskantza Suntsidura, deseuztapena.
Txanela Txalupa, ibaian erabiltzekoa.
Txaplata Petrala, gogaikarria.
Txatxar Txiki, balio bageko.
Txatxara Ganora mehea, ganora eza.
Ederra txatxaria darabizue, goiz guztia barriketan eta bazkaixa gertatu ez!
Txatxarkeria Txikikeria, huskeria.
Txeldor Begitxindorra.
Txinga Ibaian jartzen zen sarea, ertz batetik bestera. Arrazixa izaten zuen erdian.
Txiribiskau Mozkortu.
Or datok ori txiribiskauta, ezagun jok kintzenia artudabela gaur eguardixan.
Txiribizkatuta Edanarekin alaituta, mozkortuta.
Kuadrilako lagunekin afarixa euki dau ta txiribizkauta etorri da.
Txirrika Garabia.
Sasoi batian txirrika haundi bi eguan, bata estaziñuan ta bestia fabrikan.
Txixakua Prostatitisa, edo beste edozein gernu-tutuetako gaitza.
Gaixorik dabik gizon ori, txixakua jaukak.
Txutxilo Txanka, kartetako sota.
U Ufala Uholdea, uriola.
Ugaraxua Igela.
Ugarra Herdoila.
Sitsak jo eta ugarrak jaten ez dabezen aberastasunak.
Ugarrezia Ibaiak ekarritako hondakinek sortzen dituzten irlatxoak.
Ugarrezi handiena Malmero presa baño berago dago.
Ugartu Herdoildu.
Ukatx egin Pot egin, lurra jo nekearen eraginez.
Hainbeste pisukin ukatx eingo dau asto horrek.
Urakapinak Ufalaren ondoren gelditzen diren hondakinak, sutarako erabiltzen zirenak.
Egur-ikatz barik gelditu gaitxuk eta bi mutiko bialdu jitxuat urakapin batzuk ekartzera.
Urapiak Ibai ertzak.
Txurrukeneko urapiak ez dira onak igeritako, oso lohitsuak dira ta.
Ur-ustela Denbora luzean geldi egondako ura.
Obe dok Olako-osiñian igari eitxia alboko ur-ustelian baño.
Ur-suga Suge biperakara, ibaiko sugea.
Aingiria zalakuan ursugia arrapau juat aitzpian.
X Xemei / xemeiko Ehunekoa, zentimoa.
Z Zail Gogorra.
Okel hau ondo zaila da.
Zaildu Saiatu, ahalegindu.
Zapindu Astindu, jipoitu, egurra eman.
Zaragi Zahagia, ardoa gordetzeko narrua.
Saso batian kontzejupian gordetzen zitxuen zaragixak.
Zeken Diruzalea, zikoitza.
Ziburu-zaburu Zabua, leria.
Ziztrin Txikia, baliogabekoa.
Mutiko ziztrina, alde hemendik derrepentian!
Zuria Alperra, nagia.
Zurrustadia Igeri egiterakoan, besakada.
Orrek jaukak zurrustadia!


Erreferentziak

  1. Plazentziako berbak eta esamoldeak. Antxon Oregi eta Edu Oregi (Soraluzeko Jaiak 1.995).
  2. Relación de algunas palabras euskéricas habituales en Soraluze-Placencia de las Armas. Ramiro Larrañaga (Atal Koadernoak. Hizkuntza eta Literatura 13. Eusko Ikaskuntza 1.995).
  3. Ikus Amamurgil abestia.
  4. Bi lekutan zeuden: Errekaldean eta Gabolatsen.
  5. Sasoi batean SACIAren adarrak herriko bizimoduaren erritmoa markatzen zuen.
  6. Ingelesetik zuzenean. Football > foballa. Eta XX mende hasieran, keeper (atezaina) > kiperra, back (defentsa) > baka, referee (arbitroa) > referixa, offside (orsai) > orsaixa, eta halako beste asko.
  7. Garai bateko erdaraz, tantos a bastarra.